Ngành tôm Việt Nam tiếp tục đón nhận thêm một thông tin không mấy tích cực khi Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC), công bố kết luận sơ bộ kỳ rà soát hành chính lần thứ 20 (POR20) đối với sản phẩm tôm nước ấm đông lạnh nhập khẩu từ Việt Nam. Kết quả lần này cho thấy nhiều doanh nghiệp Việt Nam bị áp mức thuế chống bán phá giá cao hơn kỳ vọng, làm dấy lên lo ngại về khả năng cạnh tranh của tôm Việt tại thị trường Hoa Kỳ trong thời gian sắp tới.

CHI TIẾT KẾT LUẬN SƠ BỘ POR20: NHIỀU DOANH NGHIỆP ĐANG CHỊU MỨC THUẾ CAO

Theo thông tin từ Cục Phòng vệ thương mại Việt Nam, kỳ rà soát POR20 áp dụng cho giai đoạn xuất khẩu từ 1/2/2024 đến ngày 31/1/2025. Trong đợt rà soát này, DOC lựa chọn 2 doanh nghiệp Việt Nam làm đơn vị bắt buộc bao gồm Công ty Cổ phần Thực phẩm Sao Ta (Fimex Vn) và Công ty Cổ phần Thuỷ sản Sóc Trăng (STAPIMEX). Theo kết luận sơ bộ, Fimex Vn đang chịu mức thuế chống bán phá giá là 6,76%, trong khi STAPIMEX bị áp mức 10,76%.

Ngoài hai doanh nghiệp bắt buộc, có thêm 27 doanh nghiệp Việt Nam được nhận mức thuế riêng rẽ là 7,56% - mức thuế bình quân gia quyền của hai doanh nghiệp bị đơn bắt buộc. Trong khi đó, 132 doanh nghiệp không chứng minh được điều kiện hưởng thuế suất riêng rẽ tiếp tục nhận mức thuế toàn quốc lên đến 25,76%.
 

Các bên liên quan có thể nộp bình luận cho DOC trong vòng 21 ngày kể từ ngày đăng Công báo Liên bang Hoa Kỳ và ý kiến phản biện (giới hạn ở nội dung bình luận đã đưa ra) trong vòng 5 ngày sau đó. Các bên cũng có thể nộp yêu cầu tổ chức phiên điều trần trong vòng 30 ngày kể từ ngày ban hành thông báo này trên Công báo Liên bang Hoa Kỳ.

Nhìn ở góc độ dài hạn, POR20 phản ánh một vấn đề lớn hơn nhiều khi ngành tôm Việt đang bước vào giai đoạn cạnh tranh thương mại ngày càng khốc liệt, bởi doanh nghiệp không chỉ cạnh tranh về giá bán mà còn phải cạnh tranh về tính minh bạch và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn thương mại quốc tế ngày càng phức tạp hơn.

VÌ SAO HOA KỲ LIÊN TỤC ÁP THUẾ CHỐNG BÁN PHÁ GIÁ ĐỐI VỚI TÔM VIỆT NAM?

Cuộc điều tra chống bán phá giá giữa Việt Nam và Hoa Kỳ đã kéo dài hơn 20 năm và được xem là một trong những vấn đề thương mại phức tạp nhất ngành thuỷ sản Việt Nam. Từ năm 2005, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) liên tục thực hiện các kỳ rà soát hành chính hằng năm nhằm xác định biên độ chống bán phá giá đối với tôm nước ấm đông lạnh nhập khẩu từ Việt Nam theo Đạo luật thuế quan năm 1930.

Nguyên nhân khiến các doanh nghiệp Việt Nam thường gặp bất lợi nằm ở việc Hoa Kỳ hiện chưa công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường hoàn chỉnh trong các vụ việc liên quan đến chống bán phá giá. Điều này khiến DOC không hoàn toàn sử dụng dữ liệu chi phí thực tế của doanh nghiệp Việt Nam mà dùng dữ liệu tham chiếu từ quốc gia thứ ba để tính toán biên độ phá giá.

Hệ quả là nhiều chi phí sản xuất của doanh nghiệp Việt Nam bị tính cao hơn thực tế, kéo theo mức thuế chống bán phá giá tăng lên đáng kể. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp dù có năng lực sản xuất tốt, tối ưu chi phí hiệu quả vẫn có thể bị áp mức thuế cao hơn kỳ vọng.

Bên cạnh đó, các yêu cầu từ phía Hoa Kỳ hiện cũng ngày càng khắt khe hơn. DOC yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lượng hồ sơ rất lớn liên quan đến vùng nuôi, nguyên liệu đầu vào, hệ thống truy xuất nguồn gốc, dữ liệu kế toán, chi phí sản xuất và chuỗi cung ứng.

Chỉ cần doanh nghiệp thiếu dữ liệu, phản hồi chậm hoặc giải trình chưa đầy đủ, phía Hoa Kỳ có thể áp dụng cơ chế “dữ liệu có sẵn bất lợi” (AFA), khiến mức thuế bị đẩy lên rất cao. Điều này cho thấy các vụ kiện phòng vệ thương mại hiện nay không còn chỉ là bài toán xuất khẩu đơn thuần mà đã trở thành cuộc cạnh tranh về năng lực quản trị dữ liệu và tính minh bạch của toàn bộ chuỗi sản xuất.

NGUY CƠ “THUẾ CHỒNG THUẾ” ĐANG TRỞ THÀNH ÁP LỰC MỚI ĐỐI VỚI NGÀNH TÔM VIỆT

Bên cạnh thuế chống bán phá giá, ngành tôm Việt Nam còn phải đối mặt với nguy cơ gia tăng tình trạng “thuế chồng thuế” tại thị trường Hoa Kỳ. Đây được xem là một trong những rủi ro lớn nhất với doanh nghiệp xuất khẩu thuỷ sản trong giai đoạn hiện nay.

Cụ thể, doanh nghiệp Việt có thể cùng lúc phải chịu cả thuế chống bán phá giá (Anti-Dumping Duty - AD) và thuế chống trợ cấp (Countervailing Duty - CVD) trên cùng một sản phẩm xuất khẩu sang Hoa Kỳ.

Nếu thuế chống bán phá giá được áp dụng khi phía Hoa Kỳ cho rằng doanh nghiệp bán hàng thấp hơn giá trị thông thường, thì thuế chống trợ cấp lại xuất phát từ cáo buộc doanh nghiệp nhận được các chính sách hỗ trợ tạo lợi thế cạnh tranh từ chính phủ.

Khi hai loại thuế này cùng được áp dụng song song, tổng chi phí nhập khẩu vào thị trường Mỹ sẽ tăng lên đáng kể. Giá tôm Việt Nam vì thế cũng bị đẩy lên cao hơn, làm giảm khả năng cạnh tranh so với các quốc gia xuất khẩu lớn như Ecuador, Ấn Độ hay Indonesia.

Đáng chú ý, xu hướng sử dụng đồng thời nhiều công cụ phòng vệ thương mại hiện đang ngày càng phổ biến tại Hoa Kỳ, đặc biệt ở các ngành xuất khẩu chủ lực có thị phần lớn như tôm, cá tra... Điều này cho thấy doanh nghiệp Việt Nam trong thời gian tới sẽ không chỉ đối mặt với một vụ kiện đơn lẻ mà đang bước vào một “ma trận” phòng vệ thương mại ngày càng phức tạp hơn.

POR20 SẼ TÁC ĐỘNG RA SAO ĐẾN NGÀNH TÔM VIỆT NAM?

Tác động đầu tiên và dễ thấy nhất là giá tôm Việt Nam tại thị trường Mỹ sẽ tăng lên tương ứng với mức thuế mới. Khi chi phí nhập khẩu tăng, các nhà mua hàng Hoa Kỳ có xu hướng chuyển đơn hàng sang các quốc gia có giá cạnh tranh hơn như Ecuador, Ấn Độ hoặc Indonesia.

Đây là áp lực lớn bởi các quốc gia này hiện đang có lợi thế đáng kể về quy mô nuôi lớn, giá thành sản xuất thấp và sản lượng xuất khẩu mạnh. Trong khi đó, chi phí nuôi tôm tại Việt Nam hiện vẫn ở mức khá cao do giá thức ăn, điện năng, con giống và chi phí vận hành chưa giảm đáng kể.

Nếu mức thuế cao tiếp tục được duy trì trong kết luận cuối cùng, nguy cơ giảm đơn hàng xuất khẩu vào Mỹ là hoàn toàn có thể xảy ra. Khi xuất khẩu gặp khó, áp lực sẽ nhanh chóng lan ngược về thị trường trong nước khi nhiều doanh nghiệp chế biến buộc phải giảm tốc độ thu mua nguyên liệu hoặc điều chỉnh giá thu mua nhằm cân đối chi phí sản xuất.

Điều này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến người nuôi tôm tại các vùng trọng điểm như Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng hay Kiên Giang.

Tuy nhiên ở góc nhìn dài hạn, áp lực phòng vệ thương mại cũng đang buộc ngành tôm Việt Nam phải thay đổi nhanh hơn. Những doanh nghiệp có khả năng quản trị dữ liệu tốt, vùng nuôi đạt chuẩn quốc tế và hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch thường sẽ có lợi thế lớn hơn trong quá trình làm việc với DOC cũng như duy trì khách hàng quốc tế.

Hiện kết luận DOC công bố mới chỉ là kết luận sơ bộ và các doanh nghiệp Việt Nam vẫn có thể tiếp tục bổ sung hồ sơ, gửi phản biện trước khi Hoa Kỳ đưa ra kết luận cuối cùng. Tuy nhiên, POR20 vẫn cho thấy một thực tế rất rõ rằng ngành tôm Việt Nam sẽ khó tiếp tục cạnh tranh bằng lợi thế giá rẻ như trước.

Trong giai đoạn mới, yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh sẽ là năng lực quản trị dữ liệu, tính minh bạch của chuỗi sản xuất và khả năng thích ứng với các hàng rào thương mại ngày càng khắt khe trên thị trường toàn cầu.